1.4.5 Mentrau cymdeithasol sefydledig

Canfu arolwg gan Social Enterprise UK mai amcan mwyaf cyffredin mentrau cymdeithasol yw gwelliant cymunedol, a nodwyd gan 25% o’r ymatebwyr. Ond dim ond llond dyrnaid o’r mentrau cymdeithasol hyn sydd wedi manteisio ar yr hyn sydd gan gyfranddaliadau cymunedol i’w gynnig o ran cyllid cyfalaf ac ymgysylltu â’r gymuned. Mae llawer o fentrau cymdeithasol wedi’u strwythuro fel elusennau cofrestredig neu gwmnïau cyfyngedig trwy warant, nad yw’r naill na’r llall yn gallu cyhoeddi cyfalaf cyfranddaliadau. Fodd bynnag, fel yr esbonnir yn Adran 2.6, gall y ddau fath o sefydliad gael eu troi’n gymdeithasau heb newid eu hamcanion.

Mae ymchwil a gomisiynwyd gan Power to Change yn 2016 yn amcangyfrif bod 7,085 o fusnesau cymunedol yn Lloegr. Mae’r ymchwil yn amlygu sectorau marchnad penodol y mae busnesau cymunedol yn ymwneud â nhw, y mae rhai ohonynt hefyd yn cael eu cynrychioli’n gryf gan gymdeithasau sy’n cyhoeddi cyfranddaliadau cymunedol, fel ynni cymunedol, siopau a thafarnau. Amlygodd hefyd sectorau’r farchnad lle na fu cymaint o weithgarwch cyfranddaliadau cymunedol o gymharu, fel neuaddau pentref, trafnidiaeth, tai, chwaraeon, hamdden a llyfrgelloedd, yn ogystal â chanolfannau celfyddydau a chyfleusterau, parciau, iechyd a gofal cymdeithasol. Mae’r sectorau hyn yn cynnig cyfle pwysig ar gyfer twf cyfranddaliadau cymunedol.

Mae rhai o’r sectorau hyn, yn enwedig tai a chwaraeon, yn cynnwys llawer o fentrau cymunedol hen sefydledig sydd wedi’u strwythuro fel cymdeithasau. Mae mwy nag 8,000 o gymdeithasau yn y Deyrnas Unedig sy’n hŷn na 10 mlynedd, ond dim ond tua 40 o’r cymdeithasau hyn sydd erioed wedi cyhoeddi symiau sylweddol o gyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi. Mae hyn yn cynnwys mwy na 1,500 o gymdeithasau yn y sector tai a mwy na 400 o gymdeithasau yn y sector chwaraeon. Ychydig iawn o gymdeithasau sefydledig sy’n defnyddio cwmpas llawn eu ffurf gorfforaethol i ymgysylltu â’r cymunedau maen nhw’n eu gwasanaethu, ac mae’n bur debyg mai ychydig iawn o’r cymdeithasau hyn sydd wir yn sylweddoli’r gallu a gynigir gan eu ffurf gorfforaethol i gael cyfalaf buddsoddi ac ymgysylltu â’u cymunedau ar yr un pryd. 

Os oes gennych unrhyw gwestiwn neu awgrymiad am wybodaeth newydd yr hoffech ei gael yn y Llawlyfr, cysylltwch â'r tîm trwy e-bost ar communityshares@uk.coop