2.8.2 Is-gwmnïau a berchenogir yn llwyr

Endid cyfreithiol a reolir yn gyfan gwbl gan y rhiant-sefydliad yw is-gwmni a berchenogir yn llwyr. Gall yr is-gwmni gael ei strwythuro fel cwmni, ond nid fel cymdeithas fel arfer. Ni all cymdeithas fod yn is-gwmni a berchenogir yn llwyr oherwydd bod rhaid i gymdeithas fod â thri aelod o leiaf fel arfer, neu ddau aelod os yw’r ddau aelod hyn yn gymdeithasau.

Os yw’r rhiant-sefydliad yn gymdeithas gydweithredol, rhaid i’w is-gwmnïau a berchenogir yn llwyr fod yn gwbl ymrwymedig i werthoedd ac egwyddorion cydweithredol hefyd (gweler Adran 2.1.2).

Os yw’r is-gwmni’n gwmni cyfyngedig trwy gyfranddaliadau, rhaid i’r gymdeithas berchen ar yr holl gyfranddaliadau pleidleisio, neu, os yw’r is-gwmni’n gwmni cyfyngedig trwy warant, rhaid i’r gymdeithas lwyr feddu ar y pŵer i benodi a diswyddo cyfarwyddwyr.

Os yw cymdeithas yn buddsoddi cronfeydd wrth gefn cyffredinol (arian dros ben argadwedig a/neu roddion), gall ddefnyddio pa ddull buddsoddi bynnag a ddymuna, boed hynny ar ffurf ecwiti, dyled neu rodd, gan ystyried ei rheolau ei hun, lefel gyffredinol ei chronfeydd wrth gefn, a’r gwahanol driniaethau treth a allai fod yn berthnasol i’r mathau hyn o fuddsoddiad. Os bydd cymdeithas yn dewis buddsoddi ar ffurf ecwiti trosglwyddadwy, rhaid iddi fod yn fodlon gwerthu’r is-gwmni, ac yn gallu ei werthu, os bydd hynny er pennaf les y gymdeithas. 

Os yw cymdeithas yn buddsoddi cyfalaf a gafwyd trwy gynnig cyhoeddus, dylai fuddsoddi mewn is-gwmni mewn ffordd sy’n ei galluogi i gynnal telerau’r cynnig cyhoeddus yn unig. Os yw’r gymdeithas wedi cyhoeddi cyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi, dylai’r cyfalaf hwn gael ei fuddsoddi yn yr is-gwmni dim ond ar ffurf benthyciad neu, mewn amgylchiadau eithriadol, fel cyfalaf cyfranddaliadau adbrynadwy os yw’r is-gwmni’n gwmni cyfyngedig trwy gyfranddaliadau.

Mae’r gyfraith cwmnïau yn gosod cyfyngiadau ar gyfranddaliadau adbrynadwy, gan ganiatáu i gwmni adbrynu’r math hwn o gyfalaf cyfranddaliadau dim ond trwy ddefnyddio elw y gellir ei ddosbarthu, neu gyfranddaliadau newydd eu cyhoeddi, oni bai ei fod yn gwmni preifat sy’n mabwysiadu gweithdrefnau arbennig i amddiffyn credydwyr. Mae hyn yn golygu bod cyfranddaliadau adbrynadwy’n offeryn anaddas ar gyfer buddsoddi cyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi mewn is-gwmni, oni bai bod rhesymau i gredu y gellir bodloni telerau codi’r cynnig cyhoeddus o hyd. 

Mae’n rhaid i’r amserlen ad-dalu ar gyfer y benthyciad fod yn gyson â’r telerau a’r amodau ar gyfer codi cyfalaf cyfranddaliadau o’r gymdeithas. Er enghraifft, os yw cymdeithas yn gwneud cynnig agored (gweler Adran 4.6) ac yn cyfyngu cyfanswm y cyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi mewn unrhyw un flwyddyn i 10%, rhaid i’r cyfalaf a fuddsoddir yn yr is-gwmni fod yn ad-daladwy ar y gyfradd 10% hon. Os yw cymdeithas yn cael cyfalaf trwy gynnig â chyfyngiad amser, dylid defnyddio perfformiad busnes rhagolygol yr is-gwmni i bennu telerau’r cynnig.

Yn yr un modd, mae’n rhaid i’r llog neu’r difidendau sy’n daladwy ar unrhyw fuddsoddiad fod yn gyson ag unrhyw enillion ariannol a grybwyllir yn y ddogfen gynnig. Bob amser, mae’n rhaid i’r gymdeithas reoli’r is-gwmni er pennaf les ei haelodau, a bod yn fodlon gwerthu’r is-gwmni pe byddai hynny er pennaf les y gymdeithas. 

Os oes gennych unrhyw gwestiwn neu awgrymiad am wybodaeth newydd yr hoffech ei gael yn y Llawlyfr, cysylltwch â'r tîm trwy e-bost ar communityshares@uk.coop