6.3 Dosbarthu mewn cymdeithasau cydweithredol

Anaml iawn y bydd cymdeithasau cydweithredol yn defnyddio’r term elw gan nad yw’n cyd-fynd yn dda â gwerthoedd ac egwyddorion cydweithredol. Yn lle hynny, defnyddir y term arian dros ben gan Ddatganiad y Gynghrair Gydweithredol Ryngwladol (ICA) ar Hunaniaeth, Gwerthoedd ac Egwyddorion Cydweithredol, sy’n datgan sut y dylai arian wrth gefn gael ei ddefnyddio:

Mae aelodau’n dyrannu arian dros ben at un o’r dibenion canlynol, neu bob un ohonynt: datblygu eu cymdeithas gydweithredol, trwy sefydlu cronfeydd wrth gefn o bosibl, y byddai rhan ohonynt o leiaf yn anwahanadwy; rhoi budd i aelodau yn gymesur â’u trafodion â’r gymdeithas gydweithredol; a chefnogi gweithgareddau eraill a gymeradwyir gan yr aelodau.” 

Mae hyn yn awgrymu y dylai cymdeithasau cydweithredol ddosbarthu arian dros ben cyfredol yn unig, neu y dylent sefydlu polisi o leiaf sy’n cyfyngu ar ddosbarthu cronfeydd wrth gefn hanesyddol.

Gellir dosbarthu arian dros ben i aelodau yn gymesur â’u trafodion â’r gymdeithas gydweithredol. Cyfeirir at hyn fel difidend neu ad-daliad fel arfer. Dim ond cymdeithas gydweithredol a gaiff ddosbarthu arian dros ben yn y modd hwn; ni all cymdeithas budd cymunedol ddosbarthu elw ar ffurf difidend ar drafodion aelodau.

Mae rheolau cymdeithas yn disgrifio pwy sy’n gallu bod yn aelod, a’r sail i berthynas drafodaethol yr aelod â’r gymdeithas, er enghraifft, pryniadau gan aelod-gwsmeriaid, gwerthiannau gan aelod-gyflenwyr a chyflogau aelod-gyflogeion. Nid yw faint o gyfalaf cyfranddaliadau a ddelir gan aelod o gymdeithas gydweithredol yn dylanwadu ar y difidend y gallai ei dderbyn. Yn lle hynny, mae difidendau fel arfer yn gymesur â lefel trafodion aelod â’r gymdeithas.

Mae’r egwyddor hon yn galluogi cymdeithasau cydweithredol i arfer doethineb ariannol wrth gynnal trafodion ag aelodau. Gall hefyd fod yn ffynhonnell bwysig o fantais gystadleuol, gan annog ffyddlondeb ymhlith aelodau a gwobrwyo eu cyfranogiad. Bydd aelodau’n cynnal trafodion am brisiau sy’n gwella’r tebygolrwydd y bydd eu cwmni cydweithredol yn gwneud arian dros ben. Os a phryd y cyflawnir hynny, gellir dychwelyd rhywfaint ohono i aelodau yn gymesur â’u trafodion. Felly, bydd yr arian dros ben a delir gan aelodau’n cael ei ad-dalu iddynt ar ffurf difidend. Gallai aelodau cwmni cydweithredol defnyddwyr fod yn barod i dalu prisiau uwch gan wybod y bydd rhywfaint o’r arian dros ben a gynhyrchir yn cael ei ddychwelyd iddynt ar ffurf difidend.

Mae cymdeithas gydweithredol yn rhydd i osod difidendau ar ba gyfradd bynnag y mae’n ystyried ei bod yn rhesymol, gan ystyried yr arweiniad a ddarperir yn Natganiad yr ICA ar Hunaniaeth, Gwerthoedd ac Egwyddorion Cydweithredol. Nid yw’r FCA yn cynnig arweiniad ar y mater hwn, ac nid yw deddfwriaeth cymdeithasau’n gosod unrhyw derfynau. Mae gan bwyllgor rheoli cymdeithas gydweithredol ddyletswydd i bennu cyfradd a fydd yn cyflawni amcanion y gymdeithas. Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd y pwyllgor rheoli’n argymell cyfradd difidend i’w chymeradwyo yn ystod cyfarfod cyffredinol blynyddol yr aelodau.

Os bydd rheolau cymdeithas yn caniatáu, gellir talu difidendau i gyfrif cyfranddaliadau’r aelod, a fydd yn cynyddu’r cyfalaf cyfranddaliadau a ddelir gan y gymdeithas. Mae difidendau’n cael eu trin fel traul cyn-elw ac maen nhw’n ddidynadwy at ddibenion treth gorfforaeth. Mae Adran 8.3 yn esbonio sut mae incwm difidendau cydweithredol yn cael ei drin o ran treth incwm.  

Yn wahanol i ddifidendau, mae llog ar gyfalaf cyfranddaliadau’n cyflawni swyddogaeth lai pwysig mewn cymdeithasau cydweithredol. Yn ôl Datganiad yr ICA ar Hunaniaeth, Gwerthoedd ac Egwyddorion Cydweithredol, bydd aelodau’n derbyn digollediad cyfyngedig fel arfer, os o gwbl, am gyfalaf sy’n cael ei gyfrannu fel amod aelodaeth.” Gellid tybio bod hyn yn golygu ei fod yn berthnasol i’r gofyniad buddsoddi lleiaf yn unig, yn hytrach na’r union swm o gyfalaf cyfranddaliadau a ddelir gan aelod.

Gallai cymdeithas gydweithredol sy’n masnachu â’i haelodau yn unig, ac sy’n dosbarthu arian dros ben i aelodau yn unig ar ffurf difidendau, fod yn gymwys i gael statws masnachu cydfuddiannol a chael ei heithrio rhag talu Treth Gorfforaeth ar ei helw (gweler Adran 8.10.2). 

Os oes gennych unrhyw gwestiwn neu awgrymiad am wybodaeth newydd yr hoffech ei gael yn y Llawlyfr, cysylltwch â'r tîm trwy e-bost ar communityshares@uk.coop