2.1.1 Cyflwyniad

Daeth Deddf Cymdeithasau Cydweithredol a Chymdeithasau Budd Cymunedol 2014 i rym ar 1 Awst 2014, gan gydgrynhoi a disodli deddfwriaeth flaenorol yn ymwneud â chymdeithasau diwydiannol a darbodus, gan gynnwys Deddf Cymdeithasau Diwydiannol a Darbodus 1965, a ailenwyd yn Ddeddf Cymdeithasau Cydweithredol a Chymdeithasau Budd Cymunedol ac Undebau Credyd 1965.

Dylid nodi nad yw Deddf newydd 2014 yn berthnasol i Ogledd Iwerddon, lle mae ffurf ddiwygiedig ar Ddeddf Cymdeithasau Diwydiannol a Darbodus (Gogledd Iwerddon) 1969 yn berthnasol o hyd, er y gallai newid o dan ddeddfwriaeth newydd, sef Deddf Undebau Credyd a Chymdeithasau Cydweithredol a Chymdeithasau Budd Cymunedol (Gogledd Iwerddon) 2016. Mae’r Ddeddf newydd hon yn diwygio ac ailenwi deddfwriaeth cymdeithasau flaenorol yng Ngogledd Iwerddon, ond, yn wahanol i Ddeddf 2014, nid yw’n cydgrynhoi cyfraith cymdeithasau.

Yn wahanol i weddill y Deyrnas Unedig, lle mae cymdeithasau’n cael eu cofrestru gan yr Awdurdod Ymddygiad Ariannol (FCA), Adran yr Economi sy’n gyfrifol am gofrestru cymdeithasau yng Ngogledd Iwerddon.

Un o brif ganlyniadau Deddf 2014 yw creu dau gategori ar gyfer cymdeithasau:

  • Cymdeithasau a gofrestrwyd cyn 1 Awst 2014
  • Cymdeithasau a gofrestrwyd o dan y Ddeddf newydd o 1 Awst 2014 ymlaen.

Mae cymdeithasau a gofrestrir o dan y Ddeddf newydd yn cael eu cofrestru’n benodol fel cymdeithas gydweithredol neu gymdeithas budd cymunedol (gan gynnwys cymdeithas budd cymunedol elusennol). Cyn 1 Awst 2014, bu’n rhaid i gymdeithas feddu ar nodweddion cymdeithas gydweithredol neu gymdeithas budd cymunedol, ond nid oedd yn cael ei chofrestru fel math penodol o gymdeithas. Nid oedd yr FCA, na’i gyrff cofrestru rhagflaenol, yn cadw cofnod o ba fath o gymdeithas oedd yn cael ei gofrestru. Mae’r FCA yn cyfeirio at gymdeithas a gofrestrwyd cyn 1 Awst 2014 fel cymdeithas cyn-gychwyn, a rhaid iddi ei disgrifio ei hun fel “cymdeithas gofrestredig” neu “gymdeithas” ar bapur ysgrifennu’r busnes; ni chaiff gyfeirio ati hi ei hun fel cymdeithas gydweithredol na chymdeithas budd cymunedol. Mae’n rhaid i gymdeithas gofrestredig sy’n dymuno cyfeirio ati hi ei hun fel math penodol o gymdeithas ar bapur ysgrifennu’r busnes, gofrestru cymdeithas newydd a throsglwyddo ei hymrwymiadau i’r gymdeithas newydd hon (gweler Adran 2.7).

Arweiniodd Deddf 2014 at newidiadau eraill o bwys, gan gynnwys terfyn uchaf o £100,000 ar ddaliadau cyfranddaliadau unigol o gyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi, gweithdrefnau newydd ar gyfer cymdeithasau sy’n wynebu ansolfedd, a phwerau newydd ychwanegol i’r FCA ymchwilio i gymdeithasau.

Yng Ngogledd Iwerddon, cyflwynodd Deddf 2016 rai, ond nid pob un, o’r newidiadau a grëwyd gan Ddeddf 2014 ym Mhrydain Fawr. Y prif newid oedd cyflwyno terfyn uchaf newydd o £100,000 ar ddaliadau cyfranddaliadau unigol o gyfalaf cyfranddaliadau y gellir ei godi, a newidiadau i’r terfynau oedran sy’n berthnasol i aelodau a chyfarwyddwyr cymdeithasau. Daeth y ddau newid i rym ym mis Mehefin 2016. Daeth newidiadau eraill yn ymwneud â datganiadau blynyddol, cyfrifon anarchwiliedig, diddymu a mân faterion eraill, i rym ym mis Ebrill 2016. Mae rhai newidiadau, fel ailenwi Deddf 1969 yn Ddeddf Undebau Credyd a Chymdeithasau Cydweithredol a Chymdeithasau Budd Cymunedol (Gogledd Iwerddon) 1969, a chyflwyno dwy ffurf gyfreithiol newydd, sef cymdeithas gydweithredol a chymdeithas budd cymunedol, heb ddod i rym eto (mis Mai 2017). Ym mis Tachwedd 2015, cyhoeddodd yr FCA ei ganllawiau terfynol ar ei swyddogaeth gofrestru o dan Ddeddf 2014. Daeth hyn ar ôl cyfnod ymgynghori cyhoeddus hir ar newidiadau arfaethedig i’w ganllawiau, yn sgil y newidiadau deddfwriaethol hyn a phryderon eraill ynglŷn ag arferion presennol.

Mae’r Llawlyfr hwn yn canolbwyntio ar y tri phrif fath o gymdeithas: cymdeithasau cydweithredol go iawn, cymdeithasau budd cymunedol, a chymdeithasau budd cymunedol elusennol. Mae mathau eraill o gymdeithasau’n bodoli, gan gynnwys undebau credyd, cymdeithasau adeiladu a chymdeithasau cyfeillgar, ond mae’r rhain yn ddarostyngedig i ddeddfwriaeth ar wahân a’r tu hwnt i gwmpas y Llawlyfr hwn. 

Os oes gennych unrhyw gwestiwn neu awgrymiad am wybodaeth newydd yr hoffech ei gael yn y Llawlyfr, cysylltwch â'r tîm trwy e-bost ar communityshares@uk.coop