3.2.2 Amcanion

Mae amcanion yn disgrifio diben menter a chwmpas ei gweithrediadau. Mae’r rhan fwyaf o gyrff sy’n noddi yn darparu rheolau amcanion safonol sy’n ddigon eang a hyblyg i alluogi’r fenter i ymwneud yn llawn â phob math o ddiwydiant, busnes neu fasnach. Mae rhai cyrff sy’n noddi yn annog cymdeithasau i fod yn fwy penodol ynglŷn â’u diben, er mwyn amddiffyn gweledigaeth y sylfaenwyr, ac atal cymdeithas rhag newid ei diben heb gydsyniad o leiaf dri chwarter o’i haelodau. 

I gofrestru fel cymdeithas gydweithredol, mae’r gyfraith yn mynnu y dylai’r gymdeithas fod yn cynnal “diwydiant, busnes neu fasnach”. Mae hyn yn eithrio cwmnïau cydweithredol sy’n cael eu sefydlu fel cerbydau buddsoddi yn unig er mwyn buddsoddi mewn gweithgareddau endidau cyfreithiol eraill. Atgyfnerthir hyn gan ofyniad cyfreithiol arall sy’n datgan “ni chaiff cymdeithas fod yn gymdeithas gydweithredol go iawn os yw’n cynnal busnes gyda’r nod o wneud elw yn bennaf i dalu llog, difidendau neu daliadau bonws ar arian sydd wedi’i fuddsoddi ynddi neu ei fenthyca iddo, neu sydd wedi’i fuddsoddi yn unrhyw unigolyn arall neu ei fenthyca iddo”.

I gofrestru cymdeithas budd cymunedol, mae’n rhaid i’r rheolau ynglŷn ag amcanion fod yn gyson â gofynion eraill yr FCA i brofi p’un a yw’r gymdeithas o fudd i’r gymuned (gweler Adrannau 2.1.3 a 2.1.4).

Mae’n rhaid i amcanion cymdeithas budd cymunedol elusennol fod yn elusennol yn unig ac o fudd i’r cyhoedd er mwyn iddi gael ei chydnabod fel elusen. Mae Deddf Elusennau 2011 yn rhestru’r dibenion elusennol canlynol:

  • atal neu liniaru tlodi
  • hybu addysg
  • hybu crefydd
  • hybu iechyd neu achub bywydau
  • hybu dinasyddiaeth neu ddatblygiad cymunedol
  • hybu’r celfyddydau, diwylliant, treftadaeth neu wyddoniaeth
  • hybu chwaraeon amatur
  • hybu hawliau dynol, datrys gwrthdaro neu gymodi neu hybu cytgord crefyddol neu hiliol neu gydraddoldeb ac amrywiaeth
  • hybu gwarchod neu wella’r amgylchedd
  • helpu pobl sydd mewn angen o ganlyniad i ieuenctid, henaint, iechyd gwael, anabledd, caledi ariannol neu anfantais arall
  • hybu lles anifeiliaid
  • hybu effeithlonrwydd lluoedd arfog y Goron neu effeithlonrwydd yr heddlu, y gwasanaethau tân ac achub neu’r gwasanaethau ambiwlans
  • unrhyw ddibenion eraill sy’n cyfatebol i’r dibenion uchod neu o fewn eu hysbryd

Mae’n rhaid i fusnes, diwydiant neu fasnach cymdeithas budd cymunedol elusennol ymwneud ag un o’r prif amcanion hyn, neu fod yn ategol iddo. Mae’n rhaid i unrhyw fusnes, diwydiant neu fasnach y tu allan i’r amcanion hyn fod yn achlysurol yn unig, neu gael ei gynnal/chynnal trwy is-gwmni masnachu a berchenogir yn llwyr gan y gymdeithas budd cymunedol elusennol.

Yn yr Alban, mae’n rhaid i geisiadau am statws elusennol gael eu cyflwyno i Reoleiddiwr Elusennau yr Alban (gweler www.oscr.org.uk/charities/becoming-a-charity.) Yng Nghymru a Lloegr, er na all cymdeithas budd cymunedol elusennol gofrestru fel elusen gyda’r Comisiwn Elusennau, mae’n rhaid iddi gydymffurfio â chanllawiau’r Comisiwn Elusennau ar fudd cyhoeddus os yw am gael ei chydnabod fel elusen eithriedig gan HMRC. (Gweler www.gov.uk/government/collections/charitable-purposes-and-public-benefit)

Os oes gennych unrhyw gwestiwn neu awgrymiad am wybodaeth newydd yr hoffech ei gael yn y Llawlyfr, cysylltwch â'r tîm trwy e-bost ar communityshares@uk.coop